Prowadzenie obserwacji upraw pod kątem występowania organizmów szkodliwych, jak również pożytecznych na plantacjach jest jednym z podstawowych elementów integrowanej ochrony roślin w gospodarstwach. Dane uzyskiwane z takich obserwacji są źródłem wiedzy o stanie fitosanitarnym roślin uprawnych na polach, w sadach, w warzywnikach i w miejscach przechowywania płodów rolnych. Na podstawie danych pochodzących z lustracji upraw podejmowane są decyzje o potrzebie wykonania zabiegów chemicznych oraz wyznaczeniu optymalnego terminu ich przeprowadzenia. Zgodnie z zasadami integrowanej ochrony preparaty chemiczne stosujemy tylko po przekroczeniu progów ekonomicznej szkodliwości.

Próg ekonomicznej szkodliwości to taka liczebność szkodnika, nasilenie choroby, czy liczby chwastów, przy której wartość spodziewanej utraty plonu przewyższa koszt wykonania zabiegu ochronnego

Prawidłowy monitoring najlepiej spełnia swoją rolę, jeśli jest prowadzony na małych obszarach, a nawet na konkretnej plantacji. Mamy wtedy możliwość dużo wcześniej rozpoznać chorobę czy szkodnika i wyznaczyć termin zabiegu dostosowany ściśle do biologii agrofaga i chronionej rośliny w porównaniu z monitoringiem prowadzonym na terenie poszczególnych miejscowości, powiatów czy województw.

Umiejętność przewidywania pojawienia się chorób i szkodników roślin uprawnych oparta na wiedzy o agrofagach w integrowanej ochronie roślin jest koniecznością. Przewidywanie z wyprzedzeniem krótkiego okresu czasu to prognozy krótkoterminowe, których celem jest określenie konkretnej daty kalendarzowej, w której pojawi się takie nasilenie choroby lub takie stadium rozwojowe szkodnika, które powinno być zwalczane. Prognozy długoterminowe to przewidywanie na podstawie obserwacji prowadzonych przez kilka miesięcy czy nawet lat.

Poniżej zaprezentowano najbardziej rozpowszechnione wśród rolników i ogrodników sposoby prowadzenia lustracji upraw w celu wykrycia szkodników i chorób roślin.

Metody monitorowania plantacji

Metoda wizualna

Metoda ta wykorzystywana jest do obserwacji bezpośredniej pojawiających się stadiów rozwojowych szkodników w ich naturalnym środowisku. Polega m.in. na lustracji roślin lub analizie gleby.

W przypadku lustracji plantacji do 1 ha kontroluje się rośliny w pięciu losowo wybranych punktach, lub rosnące na 1 m bieżącym rzędu, lub na 1 m2 pod względem obecności fitofagów. Na polach większych niż 1 ha dodaje się po jednym punkcie kontroli roślin na każdy następny hektar.

W zależności od specyfiki szkód powodowanych przez patogeny analizuje się bądź to całe rośliny, albo pędy, liście czy pąki kwiatowe.

Analiza gleby na polu o powierzchni do 1 ha polega na przesianiu gleby z wykopanych dołków w 5 losowo wybranych punktach o różnej powierzchni i głębokości w zależności od obserwowanego gatunku. Na polach powyżej 1 ha dodaje się po jednym punkcie kopania dołów na każdy następny hektar.

Za pomocą tej metody możemy np. stwierdzić moment pojawienia się pierwszych kolonii mszyc, liczbę słodyszków na kwiatach rzepaku, czy zaobserwować poprzez analizę gleby obecność pędraków czy drutowców. Jest ona metodą stosunkową prostą w wykonaniu, nie wymaga zastosowania bowiem specjalistycznych aparatów lub urządzeń, ale wymaga od prowadzącego obserwację znajomości szkodników, chorób i objawów ich żerowania i porażenia przez patogeny.

Metody odławiania owadów

W celu określenia występowania oraz liczebności owadów stosuje się odławianie ich polegające na łapaniu lub wabieniu owadów za pomocą różnych metod, używając rozmaitego sprzętu entomologicznego i specjalnych urządzeń.

Przynęty świetlne

Samołówki świetlne to urządzenia, za pomocą których wyłapuje się liczne gatunki motyli nocnych (np. rolnice, piętnówki, pachówkę strąkóweczkę). Rolę wabiącą samołówki spełnia lampa dająca światło ultrafioletowe. Metoda ta jednak zastępowana jest ostatnio przez pułapki feromonowe.

Przynęty zapachowe

Zawierają one dyspensery z przynętami pokarmowymi lub feromonami. Feromony to substancje wydzielane przez jedną płeć w celu zwabienia osobników płci przeciwnej. Dyspensery z substancją zapachową umieszcza się w specjalnie skonstruowanych pułapkach, o podłodze posmarowanej lepem.

Obecnie dostępnych jest wiele syntetycznych feromonów, które wykorzystywane są zarówno w rolnictwie jak i ogrodnictwie.

Przynęty barwne

Jednymi z najbardziej rozpowszechnionych i stosowanych pułapek barwnych są żółte naczynia oraz kolorowe tablice lepowe, najczęściej żółte. Metodą żółtych naczyń przywabia się głównie chrząszcze czy muchówki, które reagują na kolor żółty. W celu odłowienia owadów należy stosować pojemniki posiadające małe otworki pod górną krawędzią, które zapobiegną, w razie opadów wylewaniu się wody wraz z odłowionymi owadami. Do wody znajdującej się w pojemnikach należy dodawać kilka kropli płynu zmniejszającego napięcie powierzchniowe (np. płyn do mycia naczyń). Żółte naczynia powinny znajdować się na wysokości roślin, a w miarę ich wzrostu należy regulować wysokość zamocowania. Pojemniki ustawia się około 20 m w głąb, licząc od brzegu pola.

W przypadku kolorowych tablic lepowych rolę wabiącą owady spełnia kolor, zwykle żółty, a pułapką jest klej. Tablice lepowe powinny być umieszczone na statywie, który będzie umożliwiał ich podnoszenie w górę, w miarę wzrostu rośliny.

Czerpakowanie

Jest to łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, że metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. W metodzie tej wykorzystuje się czerpak entomologiczny, którym wykonuje się wielokrotne energiczne pociągnięcia po roślinach raz w lewo raz w prawo. Dla potrzeb wstępnej lustracji powinno się wykonać 25 uderzeń czerpakiem od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Metoda ta jednak wychodzi z użycia.

Otrząsanie

Stosowane jest głównie w nasadzeniach drzew owocowych. Polega na uderzaniu w gałęzie drzewa drążkiem zabezpieczonym materiałem, strząsane owady spadają na rozłożone białe płachty.

Kontrolę odłowionych szkodników w większości metod powinno przeprowadzać się regularnie (minimum dwa razy w tygodniu, a najlepiej codziennie). Kontrolę należy przeprowadzać o tej samej porze dnia czy nocy w zależności od monitorowanego gatunku.

Omówione metody monitorowania plantacji dotyczą głównie stwierdzania pojawu oraz liczebności i nasilenia na plantacjach różnych gatunków szkodników i chorób, a także odniesienia wyników obserwacji do wartości progów ekonomicznej szkodliwości.

 

Opracowanie na podstawie literatury:

Katarzyna Sitek, Anna Moskal