fuzarioza 1Zarówno bezpieczeństwo żywności jak i pasz jest bardzo ważnym elementem polityki naszego kraju jak i państw Unii Europejskiej. Żywność i pasze uznane za niebezpieczne nie mogą być wprowadzane na rynek.

Rodzaje mikotoksyn

Często nie zdajemy sobie sprawy, że w produktach pochodzenia roślinnego możemy mieć do czynienia z substancjami szkodliwymi, które są niebezpieczne dla naszego zdrowia. Chodzi tu głównie o mikotoksyny.

Nazwa mikotoksyny pochodzi od greckiego słowa „mykes” – grzyb oraz łacińskiego słowa „toxicum” – trucizna. Są to bardzo toksyczne produkty przemiany materii grzybów pleśniowych, w szczególności Aspergillus, Penicillium, Fusarium, Alternaria i Claviceps.

 

 

Producenci i spektrum tworzonych mikotoksyn (wg Grajewskiego)

Rodzaj grzyba

Wytwarzane toksyny

Aspergillus

aflatoksyna B1, G1, M1, ochratoksyna A, sterigmatocystyna

Penicillium

ochratoksyna A, cytrynian, patulina, penitrem A

Fusarium

trichoteceny (m.in. deoksyniwalenol, niwalenol, tokyna T-2,

toksyna HT-2), zearalenon, fumonizyny, moniliformina

Alternaria

kwas tenuazonowy, alternariol

Claviceps

ergotalkoidy

Źródło: :Zdrowe ziarno dobry chleb” Warszawa, maj 2016

Jakość ziarna kształtuje się już na polu. Uzależniona jest przede wszystkim od zdrowotności roślin, szczególnie kłosów. Choroby grzybowe są nieodłącznym elementem upraw zbożowych. Mogą występować na każdym etapie rozwoju roślin powodując choroby i wytwarzanie mikotoksyn. Zagrożenie przez choroby grzybowe, szczególnie z rodzaju Fusarium, jest zmienne w latach i w dużej mierze zależy od przebiegu pogody w okresie wegetacji. Chorobom tym sprzyjają szczególnie wysoka temperatura oraz duża wilgotność powietrza w okres wegetacji. Również warunki panujące podczas zbioru mogą przyczyniać się do porastania ziarna, a przez to produkcji mikotoksyn.fuzarioza

Mikotoksyny mogą pojawić się również po zbiorze podczas przechowywania ziarna w nieodpowiednich warunkach. Wzrost wilgotności i temperatury powietrza i ziarna w magazynach również wpływa na wzrost mikotoksyn w przechowywanym ziarnie. Dlatego ważna jest regularna kontrola tych parametrów w magazynach w okresie przechowywania.

Do ważnych mikotoksyn zarówno pod względem ekonomicznym jak i toksykologicznym należą: aflatoksyny, ochratoksyna A, deoksyniwalenol, toksyna T-2 i HT -2 i zearalenon.

Aflatoksyny -wytwarzane przez grzyby z rodzaju Aspergillus występują na orzechach ziemnych, zbożu, migdałach, kukurydzy pochodzących z krajów klimatu tropikalnego.

Ochratoksyna A – wytwarzana może być przez dwa rodzaje grzybów, w zależności od warunków klimatycznych: Aspergillus (w cieplejszym i tropikalnym klimacie) i Penicillium (w klimacie chłodnym i umiarkowanym). Ochratoksyna A może występować w przechowywanym ziarnie jak i jego przetworach (głównie w mące oraz w pieczywie, a także w paszach dla zwierząt).

Deoksyniwalenol –mikotoksyna wytwarzana przez grzyby z rodzaju Fusarium. Atakuje zboża we wczesnych fazach wegetacji, powodując ich choroby (fuzariozy kłosów). Porażenie tą mikotoksyną może również narastać podczas przechowywania.

Toksyna T-2 i HT -2 – są również metabolitami Fusarium. Należą do mikotoksyn występujących na obszarach o klimacie chłodnym. Pojawiają się głównie wtedy, gdy zboża zalegają długi czas na polu, są wykrywane także w okresie żniwnym oraz po żniwach w okresie składowania, szczególnie przy niskiej temperaturze.

Zearalenon – mikotoksyna wytwarzana przez grzyby z rodzaju Fusarium. Najczęściej występuje w kukurydzy i jej przetworach.

IMG 9557Szkodliwość mikotoksyn

Mikotoksyny mogą wykazywać ostre działanie toksyczne, cechują je również działania rakotwórcze, mutagenne i teratogenne. Niebezpieczne jest ich oddziaływanie na ludzi i zwierzęta z powodu różnych możliwości wnikania do organizmów: poprzez układ pokarmowy, oddechowy oraz bezpośredni kontakt ze skórą. Niebezpieczeństwo spożywania żywności lub pasz skażonych mikotoksynami polega na wywoływaniu różnych chorób u ludzi i zwierząt określanych jako mikotoksykozy. W zależności od spożytej mikotoksyny objawami tych chorób są przede wszystkim grzybice, alergie, nowotwory różnych narządów, krwotoki itp. Aflatoksyna B1 powoduje u zwierząt uszkodzenia wątroby, ochratoksyna A uszkodzenia nerek, zearalenon powoduje zaburzenia płodności u trzody, deoksyniwalenol powoduje utratę łaknienia i spadek przyrostów.

 

Zapobieganie obecności mikotoksyn

Nie jest możliwe całkowite wyeliminowanie skażenia mikotoksynami ziarna zbóż i produktów zbożowych. Należy jednak starać się minimalizować i ograniczać ich występowanie. Zadaniem każdego rolnika jest prowadzenie integrowanej ochrony roślin, w tym przypadku przed chorobami grzybowymi, w taki sposób który zminimalizuje ryzyko powstawania mikotoksyn. Integrowana ochrona jest szerokim zagadnieniem, który obejmuje m.in. zabiegi agrotechniczne, właściwy dobór odmian, a także możliwość wykorzystania fungicydów.

Niechemicznych sposobów ograniczania występowania fuzarioz w okresie wegetacji w zbożach:

- wysiew odmian bardziej odpornych na fuzariozy,

- wprowadzanie do płodozmianu roślin niezbożowych,

- staranna uprawa roli – wczesna podorywka i głęboka orka niszcząca stadia przetrwalnikowe grzybów, a także chwasty, które są miejscem zimowania grzybów pleśniowych,

- odpowiedni materiał siewny – wysiewamy tylko materiał dokładnie oczyszczony i zaprawiony przeciwko chorobom grzybowym, gdyż grzyby z rodzaju Fusarium mogą przenosić się wraz z nasionami,

- możliwie wczesny termin siewu może wpłynąć na niższy poziom porażenia, przyczynić się do uniknięcia pokrycia się fazy największej wrażliwości rośliny z obecnością patogena,

- odpowiednia gęstość siewu – nadmierne zagęszczenie łanu sprzyja rozwojowi chorób grzybowych w tym z rodzaju Fusarium,

- zbilansowane nawożenie szczególnie potasem i fosforem, które utrzymuje rośliny w dobrej kondycji, a przez to zwiększa ich naturalną odporność,

- termin zbioru – unikanie opóźnienia terminu zbioru szczególnie w lata wilgotne ze względu na zwiększoną możliwość porażenia ziaren fuzariozą kłosów.

Chemiczne sposoby ograniczania występowania fuzarioz w okresie wegetacji w zbożach

IMG 9558W fazie kwitnienia zboża są najbardziej podatne na porażenie przez sprawców fuzariozy kłosów. Jest to dobry moment aby zastosować zabieg przy użyciu fungicydu. Zaleca się, wykonać zabieg 2 do 3 dni przed infekcją grzybów, a najpóźniej do 3 dni po infekcji, gdyż jest wówczas najbardziej skuteczny w zwalczaniu sprawców tej choroby. W celu ułatwienia rolnikowi podjęcia decyzji o potrzebie wykonania zabiegu warto posłużyć się „testem kopertowym” opracowanym przez prof. Marka Korbasa z IOR-PIB w Poznaniu.

Do jego wykonania potrzebne są m.in.: papier, który łatwo może wchłonąć wodę (np. gazeta lub ręcznik papierowy), worek foliowy, koperta, woda, pisak, lupa.

W fazie kłoszenia zbóż pobiera się kilkadziesiąt kłosów z liśćmi: flagowym i podflagowy z różnych miejsc pola. Następnie kłosy rozkłada się na uprzednio zwilżonej gazecie czy ręczniku papierowym, składa się i umieszcza w papierowej kopercie (torebce). Koperty należy opisać podając odmianę, datę rozpoczęcia testu, numer pola. Całość umieszcza się w worku foliowym, aby woda zbyt szybko nie odparowała. Tak przygotowaną próbę wkładamy np. do szuflady. Po 2-3 dniach sprawdzić należy czy papier jest nadal wilgotny. Jeśli jest suchy należy go zwilżyć, aby utrzymać wilgotność, która sprzyja rozwojowi grzybów. W trakcie kłoszenia można wykonać kilka takich testów, zwłaszcza gdy jest ciepło i wilgotno.

Po 5-7 dniach wyjmujemy kłosy z koperty i przez lupę oglądamy, czy pojawiły się plamy, owocniki grzyba lub grzybnia. Gdy zaobserwujemy, np. owocniki na plewach, pomarańczowe wałeczki u podstawy kłosków lub różową grzybnię oznacza to, że grzyby już zainfekowały kłosy. Jest to wskazaniem do wykonania zabiegu przeciwko fuzariozie kłosów w terminie T3. Test ten „wyprzedza” pojawienie się objawów choroby na plantacji i zastosowanie wówczas fungicydu spowoduje zatrzymanie rozwoju choroby.

W przypadku wykonywania zabiegu chemicznego bez widocznych oznak choroby na roślinach warto zastosować fungicyd o możliwie długim działaniu grzybobójczym i zawierający kilka odmiennych substancji czynnych.

Sposoby ograniczania mikotoksyn po zbiorze:bez tytułu

- ograniczanie uszkodzeń ziarna podczas omłotu,

- walka ze szkodnikami polowymi i magazynowymi, takimi jak owady czy gryzonie, które uszkadzają ziarno i czynią je bardziej podatnym na infekcję,

- wstępne czyszczenie ziarna przed przechowywaniem, aby odseparować części zainfekowane,

- dokładne czyszczenie magazynów przed zasypaniem nowym ziarnem,

- unikanie składowania wilgotnego ziarna na pryzmach,

- wilgotność ziarna przeznaczonego do przechowywania nie powinna przekraczać 14% celem zabezpieczenia przed rozwojem pleśni.

Podsumowując należy podkreślić, że mikotoksyny stanowią bardzo niebezpieczne dla zdrowia ludzi i zwierząt substancje. Dlatego rolnik uprawiając zboża zarówno na cele spożywcze jak i paszowe celem uzyskania ziarna wysokiej jakości, pozbawionego mikotoksyn powinien wykorzystać wszystkie dostępne sposoby niechemiczne i chemiczne.

 

Opracowanie na podstawie literatury: Katarzyna Sitek, Anna Moskal