Mak

Bez względu na sposób gospodarowania, uprawom rolniczym, zawsze towarzyszą chwasty. Występują one praktycznie na wszystkich plantacjach, nawet tam, gdzie przestrzega się prawidłowej agrotechniki i stosuje środki ograniczające zachwaszczenie

Chwastami są rośliny zielne, formy przeważnie dzikie, ale również niepożądane samosiewy innych roślin uprawnych zachwaszczające daną plantację wbrew woli rolnika, konkurujące z rośliną uprawną o światło, wodę i sole mineralne, stwarzające utrudnienia w jej uprawie i użytkowaniu, poprzez ograniczenia wysokości plonu przyczyniając się do obniżenia wartości produktów rolnych.

Za chwasty uważamy także takie rośliny uprawne, które wyrosły przypadkowo w łanie innej rośliny uprawnej np. owies w pszenicy.

Źródła zachwaszczenia

Jednym z najważniejszych czynników, które powodują zachwaszczenie pól jest gleba. Zawiera ona nasiona i wegetatywne organy rozmnażania chwastów. Wiele nasion chwastów dostaje się w głąb gleby, podczas prac na polu. Największe ilości nasion zawierają górne warstwy gleby. Nasiona te często charakteryzują się wysoką żywotnością oraz zdolnością kiełkowania nawet po kilkunastu latach.

Innym źródłem zachwaszczenia są także uproszczenia uprawowe, siewy bezpośrednie, monokultura, nieświadome skutki wprowadzania obcych upraw. Źródłem nasion chwastów są także naturalne nawozy (np. nieprzefermentowany obornik), komposty. Tona świeżego obornika może zawierać kilkadziesiąt tysięcy nasion chwastów. Dlatego bardzo ważne jest aby stosować wyłącznie dobrze przefermentowany obornik, w którym w trakcie składowania (fermentacji) nasiona chwastów tracą zdolność kiełkowania.

Nasiona chwastów mogą trafić do gleby wraz z materiałem siewnym. Pamiętać należy, że materiał kwalifikowany spełnia określone normy i nie zawiera domieszki nasion chwastów bądź tylko ich niewielkie ilości. Natomiast w przypadku używania do siewu nasion pochodzących z własnego gospodarstwa trzeba zadbać o bardzo staranne ich doczyszczenie.

Ważne jest również gruntowne czyszczenie oraz dbanie o czystość maszyn i urządzeń zarówno do zbioru jak i do siewu, uprawy i przechowywania.

Pozostałe źródła zachwaszczenia to m.in.: zaniedbane miedze, niezaorane ścierniska i przenikanie chwastów ruderalnych z terenów nieużytkowanych rolniczo.

Również nieprawidłowe następstwo roślin może stać się przyczyną pojawienia się w zasiewach roślin uprawnych niepożądanej roślinności np. samosiewów przedplonu - w rzepaku - pszenicy.

Obecnie na skutek niekontrolowanego przepływu towarów źródłem zachwaszczenia może być również przenikanie obcych gatunków inwazyjnych na obszar naszego kraju z terenów innych państw (np. ekspansja z terenów południowych Europy ambrozji bylicolistnej czy zaślazu pospolitego do upraw kukurydzy).

Rozprzestrzenianie się chwastów

Osypywanie się nasion chwastów pod wpływem siły grawitacji to często pierwszy, a zarazem ostatni etap wędrówki nasion. Wiele gatunków chwastów posiada różne przystosowania w budowie anatomicznej nasion lub owoców, które ułatwiają ich rozsiew i przenoszenie na znaczne odległości. Na rozległe obszary dostają się nasiona roślin rozsiewane przy pomocy wiatru. Nasiona takich gatunków zaopatrzone są w aparaty lotne np. skrzydełka czy puch (ostrożeń polny). Inne posiadają komory powietrzne ułatwiające pływanie, co jest przydatne zwłaszcza po intensywnych opadach deszczu (szczaw kędzierzawy). Owoce wyposażone we włoski czepne lub haczyki (przytulia czepna) łatwo przyczepiają się do sierści zwierząt, piór czy ubrań człowieka i w ten sposób łatwo są rozprzestrzeniane.

Szkodliwość chwastów

Chwasty są roślinami niezwykle dobrze przystosowanymi do rozwoju w zmiennych warunkach środowiska. Posiadają zdolność wytwarzania bardzo dużej ilości nasion, np. mak polny 36 000 nasion, żółtlica drobnokwiatowa 14 000 nasion z jednej rośliny, które dodatkowo nierównomiernie kiełkują w okresie wegetacji. Charakteryzują się one dużą żywotnością (np. chwastnica jednostronna 10 lat, szarłat szorstki 40 lat), łatwością kiełkowania, szerokim zakresem temperatur kiełkowania (np. miotła zbożowa).

Rośliny chwastów odznaczają się dużą tolerancją na odczyn gleby, lepszym niż rośliny uprawne wykorzystaniem składników pokarmowych oraz możliwością pojawienia się w zachwaszczeniu wtórnym.

Szkodliwość chwastów w zasiewach dokonuje się poprzez:

  • zagłuszanie roślin uprawnych dzięki szybszemu i bujniejszemu wzrostowi,
  • wypieranie roślin uprawnych z łanu w wyniku kompensacji gatunku bardziej agresywnego,
  • zacienianie i ograniczanie fotosyntezy, etiolizacja roślin uprawnych,
  • konkurencję o sole mineralne wodę i światło,
  • obniżanie temperatury gleby,
  • utrudnianie zbioru,
  • zatruwanie plonu,
  • ujemny wpływ chwastów na rośliny uprawne lub inne gatunki (alopatyczne oddziaływanie),
  • pośrednictwo w szerzeniu i przenoszeniu wielu chorób i szkodników.

Chwasty niebezpieczne dla ludzi i zwierząt

Chwasty zanieczyszczając paszę stanowią zagrożenie dla zdrowia i życia zwierząt, ponieważ wiele z nich zawiera niebezpieczne toksyny, głównie alkaloidy. Do roślin silnie trujących można zaliczyć szalej jadowity, szczwół plamisty czy lulek czarny, których nawet niewielka ilość może spowodować śmierć zwierząt.

Wiele gatunków nasion chwastów jest trudnych do oddzielenia od roślin przeznaczonych do spożycia dla ludzi i zwierząt. Zaliczamy do nich np. przytulię czepną, chwastnicę jednostronną, komosę białą, mak polny, owies głuchy, rdesty, czy wykę. Niektóre gatunki chwastów nie są trujące dla zwierząt, ale zarówno one same, jak ich nasiona, mogą powodować zranienia, owrzodzenia i stany zapalne narządów zwierząt np. przytulia czepna czy włośnica sina.

Zjadane przez zwierzęta słabiej trujące gatunków chwastów mogą nie powodować u nich zagrożenia dla zdrowia, ale przechodzenie substancji toksycznych z tych roślin do mleka lub mięsa może powodować zatrucia u ludzi.

Pozytywna rola chwastów

Pozytywny wpływ chwastów polega na:

- ochronie wierzchniej warstwy gleby przed erozją powietrzna i wodną,

- rozluźnieniu głębszych warstw gleby, uruchamianiu i transporcie do wierzchnich warstw niedostępnych dla roślin uprawnych składników pokarmowych przez głęboko korzeniące się gatunki chwastów,

- poprawie warunków powietrzno-wodnych w glebie,

- stanowieniu źródła pożywienia dla wielu pożytecznych owadów i innych zwierząt, które niszczą agrofagi roślin uprawnych.

 

Opracowanie na podstawie literatury:

Katarzyna Sitek