Różnorodność gatunków, odmian roślin i ras zwierząt jest podstawą trwałości ekosystemów i zdrowia ludzi. Człowiek od zarania dziejów starał się ulepszać uprawiane rośliny i poprawiać cechy hodowanych zwierząt. Część odmian roślin, warzyw, owoców oraz zwierząt zmieniają się na przestrzeni lat. Rolnicy często przechodzą na monokulturowe uprawy, rezygnując z uprawy dotychczas wykorzystywanych gatunków np. pszenicy czy ziemniaka i stosują nowe odmiany modyfikowane sztucznie przez człowieka.

Obecnie jednak wzrasta zainteresowanie odmianami miejscowymi i starymi ze względu na wykorzystywanie ich do produkcji m.in. produktów lokalnych czy rolnictwa ekologicznego.

W drugiej połowie XX wieku dostrzeżono skalę zagrożenia rolniczej różnorodności biologicznej i zaczęto zdawać sobie sprawę z potencjalnych skutków jej zaniku dla człowieka i całej przyrody. Od 1900 roku na świecie zginęło ponad 75% odmian roślin użytkowych. W wielu krajach na świecie wyginął szereg starych odmian roślin uprawnych, wiele odmian zostało wykreślonych z narodowej listy nasion. Wiele gatunków roślin zostało wycofanych z uprawy lub uprawa ich zanika, jak np. przelot pospolity, komonica zwyczajna, koniczyna szwedzka oraz wiele gatunków traw, które kilka lat temu były zalecane, jako komponenty mieszanek łąkowych i pastwiskowych, np. wyczyniec łąkowy, wiechlina błotna, owsik złocisty. Podobnie dzieje się z rodzimymi rasami zwierząt. Następuje utrata różnorodności ras zwierząt hodowlanych. W Europie w ostatnim stuleciu połowa ras wyginęła, a jednej trzeciej z pozostałych 770 ras grozi wyginięcie. Po tysiącach lat hodowli część gatunków zwierząt nie ma już swoich dzikich odpowiedników, które mogłyby wzbogacić pulę genową hodowanych ras.

           b_265_185_16777215_00_images_EKOLOGIA_188838_przelot-pospolity_932582.jpg                b_276_183_16777215_00_images_EKOLOGIA_DSC_3878-koniczyna.jpg

                           Przelot pospolity                                                       Koniczyna szwedzka

Wieloletnie badania naukowe dowiodły olbrzymiego znaczenia bioróżnorodności dla całej przyrody, w tym dla człowieka i jego przetrwania.

Stare odmiany roślin uprawnych

Dawne odmiany roślin uprawnych są dobrze zaadaptowane do lokalnych warunków środowiska, w jakich zostały wytworzone, charakteryzują się unikalnym genotypem oraz specyficznymi cechami użytkowymi. Z reguły mają mniejsze wymagania uprawowe, są odporne na choroby, zimno lub susze, co wyraża się stabilnym plonowaniem nawet przy niesprzyjających warunkach wegetacji i pozwala na ograniczenie nawożenia oraz stosowania środków ochrony roślin. Dzięki wymienionym cechom, niektóre z nich są szczególnie przydatne w systemach produkcji ekstensywnej, ekologicznej oraz do utrzymywania produkcji rolniczej na terenach marginalnych, jak na przykład pola położone w górach. Dawne odmiany roślin uprawnych zwiększają różnorodność gatunkową i odmianową upraw, zapobiega to uproszczeniu płodozmianu i zapewnia zróżnicowanie siedlisk.

Zachowanie zasobów genowych roślin jest jedynym sposobem gwarantującym ich dostępność w chwili obecnej i w przyszłości. Modernizacja rolnictwa oraz powszechna dostępność nasion nowoczesnych odmian zagrażają miejscowym populacjom i starym odmianom wszystkich roślin użytkowych. Ustępują takie gatunki jak: proso zwyczajne, lnicznik siewny, rzepik. Mało popularne jest również żyto krzyca uprawiane dawniej na Podhalu oraz pszenica orkisz uprawiana w rejonie Gór Świętokrzyskich. Podobnie jest z polskimi odmianami traw pastewnych oraz roślin motylkowatych.

Różnorodność w sadach tradycyjnych

Sady dawnych odmian tworzą dobry klimat w gospodarstwie. Obsadzone wysokopiennymi drzewami zmniejszają skażenie środowiska, osłaniają od wiatrów, ograniczając erozję wietrzną, zatrzymują wodę w glebie (zmniejszają erozję wodną), poprawiają jakość gleby. Składają się z odmian dobrze przystosowanych do warunków środowiska, odpornych na choroby, nie potrzebują ochrony chemicznej (wytworzyła się w nich równowaga pomiędzy populacjami szkodników i organizmów pożytecznych). Są ostoją różnorodności biologicznej, miejscem życia wielu zwierząt: ptaków, drobnych ssaków, owadów, płazów i gadów, często gatunków bardzo rzadkich. Stare sady mogą być także ostatnimi miejscami, w których bytują dzikie pszczoły – murarki ogrodowe.

                    b_258_171_16777215_00_images_EKOLOGIA_886.Fot_.-Murarka-ogrodowa.jpg    b_262_171_16777215_00_images_EKOLOGIA_13552660_1226595007373253_1294008267_n.jpg

Murarka ogrodowa

Rodzime rasy zwierząt

Zwierzęta rodzimych ras są doskonale przystosowane do miejscowych warunków środowiskowych, cechuje je większa odporność na choroby i na stres. Charakteryzują się dobrą żywotnością, wysoką płodnością, dobrymi cechami matczynymi i długowiecznością.

Produkty pochodzące od dawnych ras zwierząt przewyższają jakościowo te pochodzące od zwierząt ras współczesnych. Mleko od krów ras rodzimych wyróżnia się wysoką zawartością tłuszczu i białka, jest łatwo przyswajalne przez organizm człowieka. Mięso z dawnych ras świń odznacza się pH w okolicach od 5,4 do 5,7, co sprawia, że wędliny z niego są bardziej trwałe niż ze świń tuczonych przemysłowo (o niższym pH). Mięso dawnych ras drobiu charakteryzuje się niezwykłą kruchością przy małym otłuszczeniu.

Konie ras rodzimych jak konik polski czy hucuły cechuje wyjątkowa cierpliwość, zrównoważony temperament i posłuszeństwo, dzięki czemu są niezwykle przydatne w hipoterapii i do nauki jazdy konnej.

Ochrona zasobów genowych

Aby zachować zasoby genowe stosuje się ochronę ex situ oraz in situ. Ochrona ex situ, czyli poza naturalnym środowiskiem występowania, polega na przechowywaniu nasion, pyłku, tkanek in vitro lub w kolekcjach polowych, zakładaniu ogrodów botanicznych, przechowywaniu DNA. Ochrona in situ, czyli ochrona w miejscu występowania gatunków, polega na tworzeniu rezerwatów i parków, zachowaniu odmian roślin uprawnych i dawnych ras zwierząt rodzimych w gospodarstwach rolnych. Ten rodzaj ochrony pozwala nie tylko na zachowanie danej formy w miejscu jej pochodzenia, ale także poddawanie jej w dalszym ciągu tradycyjnemu sposobowi uprawy i selekcji, który doprowadził do jej powstania.

Zachowanie jak najszerszej genetycznej zmienności roślin uprawnych i zwierząt hodowlanych daje większą szansę znalezienia w przyszłości form o cechach użytecznych w produkcji roślinnej i hodowli zwierząt. Ważne, aby nie stracić tych wartości, których jeszcze często nie umiemy wykorzystać, a które mogą być podstawą rozwoju i gwarancją przeżycia przyszłych pokoleń ludzi. Dlatego możliwe jest otrzymanie środków finansowych z tytułu zachowania bioróżnorodności w gospodarstwie w ramach „Działania rolno-środowiskowo-klimatycznego” PROW 2014-2020 m.in. poprzez realizację pakietów: „Zachowanie sadów tradycyjnych odmian drzew owocowych” (pakiet 3.), „Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie” (pakiet 6.) oraz „Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych zwierząt w rolnictwie” (pakiet 7.).

Opracowała:

Natalia Antoniewska

Dział Rolnictwa Ekologicznego i Ochrony Środowiska

Na podstawie publikacji BIORÓŻNORODNOŚĆ OBSZARÓW WIEJSKICH – SKARB, KTÓRY WARTO CHRONIĆ