Nowoczesnemu rolnictwu towarzyszy zjawisko erozji genetycznej. W ten sposób, wraz z lokalnymi populacjami roślin znikają ich specyficzne cechy, które mogłyby być wykorzystane do dalszego udoskonalenia odmian hodowlanych. Ochrona starych odmian roślin i ras zwierząt użytkowych nie jest jedynie wyrazem sentymentu do dawnych lat. Pozwala na zachowanie szerokiego materiału wyjściowego do hodowli roślin w przyszłości, zwiększa liczbę odmian dostępnych na rynku, daje możliwość wyboru tych, które są najlepiej dostosowane do potrzeb lokalnych - czyli przynosi również korzyści ekonomiczne. Zjawisko erozji genetycznej występuje w większości regionów świata.
Na świecie ponad 70% produkowanej żywności oparta jest na 9 roślinach: jęczmieniu, pszenicy, owsie, kukurydzy, manioku, ryżu, soi, trzcinie cukrowej i ziemniaku. Do krajowego rejestru (KR) wpisano 145 gatunków roślin uprawnych, w tym: 68 roślin rolniczych, 49 roślin warzywnych, 28 sadowniczych. Zasoby genetyczne roślin w głównej mierze chronione są w kolekcjach ex situ, które zlokalizowane w wybranych instytucjach naukowych tworzą Polski Bank Genów. Instytucje te posiadają odpowiednie wyposażenie oraz opracowane metody przechowywania, które pozwalają na praktycznie bezterminowe przechowywanie zgromadzonych materiałów. Szczególnie ważnym zadaniem banku genów jest zbiór i zachowanie istniejących jeszcze miejscowych odmian roślin uprawnych oraz odmian hodowlanych, które były historycznie uprawiane na terenie Polski.
Stare odmiany giną bezpowrotnie, a z nimi bogactwo smaków, zapachów, a przede wszystkim genotypów, wytworzonych w ciągu setek lat uprawy przez człowieka. Dlatego w celu ich zachowania powstały interwencje rolno-środowiskowo-klimatyczne, które mają stanowić zachętę w postaci dodatkowych płatności do uprawy tych gatunków.
Interwencja 5. Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie polega na zachowaniu tradycyjnych i rzadkich w uprawach gatunków roślin rolniczych, warzywnych i zielarskich, a także dawnych odmian oraz miejscowych populacji i ekotypów uprawianych na terenie Polski, skutkiem czego będzie dywersyfikacja upraw sprzyjająca zwiększaniu bioróżnorodności na terenach wiejskich. Interwencja składa się z dwóch wariantów:
Wariant 5.1. Uprawa rzadkich gatunków lub odmian roślin
Wariant 5.2. Wytwarzanie materiału siewnego rzadkich gatunków lub odmian roślin
W przypadku wariantu 5.1. Uprawa rzadkich gatunków lub odmian roślin płatność rolno-środowiskowo - klimatyczna przyznawana jest do gruntów, na których są uprawiane rośliny:
1) odmian regionalnych lub odmian amatorskich, wpisanych do krajowego rejestru;
2) odmian marginalnych gatunków roślin rolniczych wymienionych w ust. 3 pkt 1 załącznika nr 4 do rozporządzenia, wpisanych do krajowego rejestru lub zarejestrowanych we Wspólnym katalogu odmian roślin rolniczych;
3) gatunków rzadko uprawianych roślin rolniczych i warzywnych, wymienionych w ust. 3 pkt 2 załącznika nr 4 do rozporządzenia;
4) gatunków rzadko uprawianych roślin zielarskich, wymienionych w ust. 3 pkt 3 załącznika nr 4 do rozporządzenia.
Na potrzeby niniejszej interwencji przyjęto następujące kategorie roślin:
Marginalne gatunki roślin rolniczych odmian zarejestrowanych w Krajowym Rejestrze lub Wspólnym katalogu odmian roślin rolniczych, których powierzchnia plantacji nasiennych w Polsce w trzech latach poprzedzających rok podjęcia zobowiązania nie przekracza 50 ha.
Rzadko uprawiane rośliny rolnicze i warzywne to gatunki, które historycznie straciły swoje znaczenie w rolnictwie i nie są traktowane w ustawie o nasiennictwie jako mające znaczenie ekonomiczne. Odmiany tych gatunków nie wymagają rejestracji. Słabą stroną niektórych gatunków jest słaba dostępność nasion.
W przypadku wariantu 5.2. Wytwarzanie materiału siewnego rzadkich gatunków lub odmian roślin płatność rolno-środowiskowo-klimatyczna przyznawana jest do gruntów, na których są uprawiane rośliny:
Za gatunki marginalne roślin rolniczych uznano: owies szorstki, proso zwyczajne, pszenicę twardą, natomiast za gatunki rzadkie: pszenicę płaskurkę, pszenicę samopszę, żyto krzycę, lniankę siewną, nostrzyk biały, nostrzyk żółty (lekarski), przelot pospolity i komonice błotną.
Większość z wymienionych gatunków rzadkich można zobaczyć na naszych poletkach doświadczalnych.
Magdalena Kowalska
Dział Rolnictwa Ekologicznego i Ochrony Środowiska
